PJESA E PARE

Nj histori e shkurtr e Darvinizmit

Nj figur q prshkruan Zotin samerian t ujit. Ashtu si sameriant, darvinistt besojn se jeta lindi rastsisht nga uji. Me fjal t tjera, ata e shohin ujin si zot q krijoi jetn.

Para se t'u kthehemi vuajtjeve dhe fatkeqsive q i ka sjell bots Darvinizmi, po i hedhim nj vshtrim t shpejt historis s tij. Shum njerz besojn se teoria e evolucionit, e paraqitur pr her t par nga arls Darvini, sht teori e mbshtetur n prova t forta shkencore, vzhgime e eksperimente. Por, meq themeluesi i vrtet i teoris s evolucionit nuk sht Darvini, burimi i teoris nuk prbn prov shkencore. Dikur n Mesopotami, kur sundonin fet pagane, bestytnit dhe mitet rreth zanafills s jets dhe universit ishin t shumta: njra prej tyre ishte besimi "evolucion". Sipas eposit Enuma-Elish, q i prket periudhs s samerianve, kishte ndodhur nj prmbytje e furishme dhe nga kjo lindn, papritur, perndit e quajtura Lahmu dhe Lahamu. Sipas bestytnive, kto perndi n fillim krijuan vetveten e m von, pasi u bn universale, krijuan substanca dhe krijesa t tjera t gjalla. Me fjal t tjera, sipas mitit samerian, jeta evoluoi dhe u zhvillua nga kaosi ujor i pajet.

N krahasim me mikroskopt modern, mikroskopt n shekullin XIX ishin shum primitiv dhe, si shihet n figur, nprmjet tyre qelizat mund t shiheshin vetm n trajt njollash.

Si shihet, ky besim tregon nj prputhje t madhe me pretendimin e teoris s evolucionit se "gjallesat u krijuan dhe evoluan nga jo-gjallesat". Nga kjo kuptojm se ideja e evolucionit nuk e ka origjinn nga Darvini, por nga pagant samerian. M von, miti i evolucionit, gjeti m shum hapsir pr t'u shtrir n nj qytetrim tjetr pagan, Greqin e Lasht. Filozoft e lasht materialist grek e konsideronin materien si t vetmen gj q ekzistonte. Ata iu kthyen mitit t evolucionit, trashgim i samerianve, pr t shpjeguar se si lindn gjallesat. N kt mnyr, filozofia materialiste dhe miti i evolucionit u bashkuan n Greqin e Lasht. Q andej kto iu prcolln kulturs s Rom Kto dy koncepte, q e kan prejardhjen nga kulturat pagane, u shfaqn n botn moderne n shekullin XIX. Disa mendimtarve evropian q studionin burimet greke t lashta u hyri n qejf materializmi. Ajo ka i bashkonte kta mendimtar ishte se ata ishin kundrshtar t fes.

N kto rrethana, i pari q trajtoi teorin e evolucionit n mnyr t detajuar ishte biologu francez Lamark. N teorin e tij, q m von do t dilte e gabuar, Lamarku hodhi iden q t gjitha gjallesat evoluan nga njra-tjetra nprmjet ndryshimeve t vogla gjat gjith jets s tyre. Nj nga ata q prsritn pretendimet e Lamarkut, me shum pak ndryshime, ishte arls Darvini.

Darvini e paraqiti kt teori n librin e tij "Origjina e llojeve", t cilin e botoi n Angli, m 1859. N kt libr, miti i evolucionit, q e kishte origjinn n Samerin e lasht, u paraqit i detajuar. Ai pretendonte se t gjitha llojet e gjallesave rrjedhin nga nj paraardhs, i lindur n uj rastsisht dhe se ato kan evoluar nga njra-tjetra me ndryshime t vogla e t rastsishme.

Pretendimi i Darvinit nuk u pranua nga t gjith shkenctart e asaj kohe. Ekspertt e fosileve n veanti ishin t vetdijshn se pretendimi i Darvinit s'ishte gj tjetr vese pjell e fantazis, por pavarsisht nga kjo, teoria e Darvinit filloi t fitonte m shum mbshtetje nga qarqe t ndryshme me kalimin e kohs, sepse Darvini dhe teoria e tij siguruan bazn shkencore q u mungonte forcave q sunduan n shekullin XX.

Arsyeja e pranimit t Darvinizmit ishte ideologjike

N kohn kur Darvini botoi librin "Origjina e llojeve" dhe parashtroi teorin e tij t evolucionit, shkenca ishte ende shum prapa. Pr shembull, qeliza, q sot dihet se ka nj ndrtim mjaft t ndrlikuar, shihej vetm si nj njoll me an t mikroskopve primitiv q prdoreshin n at koh. Pr kt arsye, Darvini nuk e pati problem

q t pretendonte se jeta u krijua rastsisht nga lnda e pajet.

N t njjtn mnyr, sasia e pamjaftueshme e fosileve t zbulura n at koh, bri t mundur q t pretendohej se gjallesat ishin krijuar prej njra-tjetrs me ndryshime shum t vogla. Kurse sot, sht e sigurt q fosilet e gjetura, si e shpjeguam m sipr, nuk ofrojn asnj lloj prove pr t mbshtetur pretendimin e Darvinit se gjallesat u krijuan duke u zhvilluar nga njra-tjetra. Deri pak koh m par, evolucionistt e kaprcenin dilemn q u dilte prpara duke thn: "Do t gjendet prova nj dit, n t ardhmen." Por tani ata nuk jan m n gjendje t fshihen pas ktij shpjegimi. (Shih kapitullin "Shkatrrimi i Evolucionit", n fund t librit. Ndrsa pr informacione t mtejshme shih librin "Gjunjzimi i Evolucionit" i t njjtit autor, libr ky i botuar edhe n gjuhn shqipe)

arls Darvini

Gjithsesi, lidhja e ngusht mes darvinistve dhe teoris s evolucionit nuk ndryshoi. Prkrahsit e Darvinit kan mbrritur deri n ditt tona duke ia ln si trashgim njri-tjetrit besnikrin e tyre ndaj Darvinit pr 150 vitet e fundit.

Por cila sht arsyeja q Darvinizmi ka br pr vete disa qarqe t caktuara dhe pse i bhet kaq shum propagand, pavarsisht nga fakti se mungesa e bazs shkencore tani sht m se e dukshme?

Tipari m prcaktues i teoris s Darvinit sht mohimi i ekzistencs s nj Krijuesi. Sipas teoris s evolucionit, jeta krijoi vetveten, rastsisht, nga lnd inorganike. Ky pretendim i Darvinit siguroi nj mbshtetje t rreme shkencore pr t gjitha filozofit ateiste, duke filluar nga filozofia materialiste. Kjo pr arsyen e thjesht se deri n shekullin XIX pjesa m e madhe e njerzve t shkencs e shihnin shkencn si metod msimi dhe zbulimi t asaj q Zoti kishte krijuar. Pr shkak t prhapjes s gjer t ktij besimi, filozofit ateiste dhe materialiste nuk ishin n gjendje t gjenin terren pr t'u zhvilluar, por, duke mohuar ekzistencn e nj krijuesi e duke krijuar nj mbshtetje imagjinare pr besimet ateiste dhe materialiste, teoria e evolucionit ishte nj mundsi e mrekullueshme pr to. Ishte kjo arsyeja q ato gjetn veten tek Darvinizmi dhe e prshtatn teorin me ideologjit e tyre.

Prve mohimit t ekzistencs s Zotit, prej Darvinizmit doli edhe nj pretendim tjetr pr t mbshtetur ideologjit materialiste t shekullit XIX: "Zhvillimi i gjallesave lidhet me luftn e tyre pr mbijetes n natyr. Kt luft e fiton m i forti. I dobti sht i destinuar t humbas e t shkoj drejt zhdukjes." Bashkpunimi i Darvinizmit me ideologjit q kan sjell vuajtje dhe fatkeqsi n bot duket qart n kt pik.

Darvinizmi Social: prshtatja e ligjit t xhungls n sjelljen njerzore

Nj nga pretendimet kryesore t teoris s evolucionit sht bazimi i zhvillimit t gjallesave n "luftn pr mbijetes" n natyr. Sipas Darvinit, n natyr bhet nj luft e pamshirshme pr mbijetes, nj konflikt i pashuar n jet t jetve. I forti gjithmon e mposht t dobtin dhe kjo bn t mundur zhvillimin. Nntitulli i librit "Origjina e llojeve" e prmblidhte kt pikpamje: "Origjina e qenieve t gjalla nprmjet seleksionimit natyror ose ruajtjes s racave t favorizuara n luftn pr mbijetes". Burimi i frymzimit t Darvinit n lidhje me kt shtje ishte libri i ekonomistit anglez Tomas Malthus, "Es mbi parimin e popullsis". Ky libr tregonte se nj e ardhme e zymt e priste njerzimin. Malthusi kishte llogaritur se po t mos ndrhyhej, popullsia njerzore do t shtohej me nj shpejtsi t llahtarshme. Shifrat do t dyfishoheshin do 25 vjet, por burimet ushqimore nuk do shtoheshin kurrsesi n t njjtn mas. Po t ndodhte kjo, njerzimi do t gjendej prpara rrezikut t prhershm t uris. Forcat q do ta mbanin popullsin nn kontroll ishin fatkeqsit si luftrat, zia e buks, smundjet etj. Shkurt, q t jetonin disa njerz duhej t vdisnin disa t tjer. Ekzistenc do t thoshte "luft e prhershme". Darvini pohon se ishte pikrisht libri i Malthusit q e bri t mendonte pr luftn pr ekzistenc:

N tetor, 1838, d.m.th. 15 muaj pasi kisha filluar krkimet e mia sistematike, rastisi t lexoja pr zbavitje librin e Malthusit mbi popullsin dhe meq isha prgatitur mir pr t vlersuar luftn pr ekzistenc q vazhdon kudo n saje t vzhgimeve t gjata e t vazhdueshme t zakoneve t kafshve dhe bimve, menjher m shkoi n mendje q n kto rrethana, prirja sht q llojet e favorizuara do t ruheshin, kurse ato t pafavorizuara do t zhdukeshin. Rezultati i ksaj do t ishte formimi i qenieve t reja. M n fund kisha nj teori me t ciln t punoja.2

N shekullin XIX, idet e Malthusit ishin prqafuar nga nj publik i gjer. Intelektualt evropian t shtresave t larta i prkrahnin idet e Malthusit. Rndsia q Evropa e shekullit XIX i dha ideve t Malthusit mbi popullsin duket qart n artikullin "Baza shkencore e programit nazist:Pastrimi i Racs":

N fillim t gjysms s par t shekullit XIX, kudo n Evrop, pjestar t klasave sunduese mblidheshin pr t diskutuar tok "problemin e popullsis" t sapozbuluar e pr t gjetur mnyra pr zbatimin e urdhrit malthusian, pr t rritur vdekshmrin e t varfrve: "N vend q t'u rekomandojm pastrtin t varfrve, ne duhet t nxisim zakonet e kundrta. N qytetet tona ne duhet t'i bjm rrugt m t ngushta, t'i mbushim shtpit me m shum njerz e t ndjellim kthimin e murtajs. Duhet t'i ndrtojm fshatrat tona pran pellgjeve me uj t ndenjur e veanrisht t nxisim popullimin e vendeve moalore e t dmshme pr shndetin"... E kshtu me radh...3

Si rezultat i ksaj politike mizore, i forti do t mundte t dobtin n luftn pr mbijetes dhe, n kt mnyr, popullsia q shtohej me ritme t shpejta do t arrinte nj ekuilibr t pranueshm. N Anglin e shekullit XIX, programi "Shtypni t varfrit" u vu n zbatim me t vrtet. U krijua nj sistem industrial, ku fmijt tet-nnt vjear detyroheshin t punonin 16 or n dit n minierat e qymyrit e ku mijra vdisnin nga kushtet e kqija. "Lufta teorike pr mbijetes" q pr teorin e Malthusit ishte e domosdoshme, detyroi miliona t varfr n Angli t'i nnshtroheshin nj jete t mbushur me vuajtje.

Darvini, nn ndikimin e Malthusit, e vuri n zbatim kt pikpamje n t gjith natyrn dhe propozoi q kjo luft, e cila n fakt ekzistonte, do t fitohej nga m i forti e m i zoti (d.m.th. ai q prshtatej m mir). Ky pretendim i Darvinit prfshinte t gjith botn bimore, shtazore e njerzore. Ai gjithashtu theksoi se kjo luft pr mbijetes ishte nj ligj i prhershm e i pandryshueshm i natyrs. Duke mohuar krijimin, ai po ftonte njerzit t'i braktisnin besimet e tyre fetare e n kt mnyr vinte n shnjestr t gjitha parimet etike q mund t prbnin penges pr mizorin e ksaj "lufte pr mbijetes". Pr kt arsye, teoria e Darvinit, gjeti mbshtetjen e paris s vendit, qysh nga momenti i par, n fillim n Angli e m von n tr perndimin. Imperialistt, kapitalistt dhe materialistt e tjer, t cilt e mirpritn kt teori q ofronte nj justifikim shkencor pr sistemin politik e shoqror q kishin krijuar, nuk vonuan ta prqafonin. Brenda nj kohe t shkurtr, teoria e evolucionit u kthye n kriterin kryesor t vlersimit n do sfer q ishte me interes pr shoqrit njerzore, nga sociologjia te historia, nga psikologjia te politika.

Shtypje n t gjith botn Bashk me Darvinizmin u pranua edhe gnjeshtra se konflikti dhe lufta jan n natyrn e njeriut. Si rezultat i trisht i ksaj, n shum vende t bots luftrat, vrasjet e barbarizmi, u mbshtolln me nj petk pseudoshkencor dhe shekulli XX u kthye n nj shekull vuajtjesh e mizorish ku s'ekziston mshira.

N do sfer, ideja baz ishte motoja e "lufts pr mbijetes" dhe e "mbijetess s m t fortit" dhe partit politike, kombet, administratat, firmat tregtare dhe individt filluan t jetonin me frymn e ktyre motove. Pr shkak se ideologjit sunduese n shoqri kishin gjetur veten te Darvinizmi, propaganda darviniste nisi t bhej n do fush, nga arsimi tek arti, nga politika te historia. U bn prpjekje pr t vendosur lidhje mes t gjitha fushave dhe Darvinizmit e t hidhej drit mbi to nga nj pikpamje darviniste. Si rezultat i ksaj, edhe pse njerzit mund t mos e njihnin Darvinizmin, filluan t formoheshin prototipa t shoqris q jetonin jetn e parashikuar nga Darvinizmi. Vet Darvini sugjeroi q pikpamjet e tij t bazuara n evolucion, t zbatoheshin te t kuptuarit etik dhe shkencat shoqrore. N nj letr drejtuar H. Thiel ai shkruan n vitin 1869:

Do ta besosh leht se sa interes kam tek shoh q pr shtjet morale dhe shoqrore ju prdorni pikpamje t njjta me ato q kam prdorur un n lidhje me modifikimin e qenieve t gjalla. S'm kishte shkuar mendja kurr m par se pikpamjet e mia mund t shtriheshin n fusha kaq t ndryshme e kaq t rndsishme.4

Me luftn n natyr q pranohej se ekzistonte edhe n natyrn njerzore, konfliktet n emr t racizmit, fashizmit, komunizmit e imperializmit dhe prpjekjet e popujve t fuqishm pr t shtypur popuj m t dobt kishin veshur tani petkun e shkencs.

Tashm ishte br e pamundur t kritikoheshin apo t pengoheshin ata q kryenin masakra barbare dhe i nxisnin popujt kundr njri-tjetrit, ata q i prbuznin t tjert pr shkak t racs s tyre, ata q i mbyllnin bizneset e vogla n emr t konkurrencs, apo ata q refuzonin t'u zgjasnin dorn pr ndihm t varfrve. Arsyeja ishte se ata po vepronin n prputhje me nj ligj "shkencor" t natyrs. Ky shpjegim i ri shkencor u b i njohur si "Darvinizmi Social".

Nj nga shkenctart m t rndsishm evolucionist t kohve tona, paleontologu amerikan Stefn Xhej Gould (Stephen Jay Gould) e pranon t vrtetn duke shkruar se pas botimit t librit "Origjina e llojeve" n vitin 1859, "argumentet e mvonshme pro skllavris, kolonializmit, dallimeve raciale, lufts s klasave dhe rolit t seksit do t anin prpara kryesisht nn flamurin e shkencs".5

Nj pik krkon vmendje t veant: T gjitha periudhat e historis s njerzimit kan njohur luftra, armiqsi, mizori, racizm e konflikte, por asnjher nuk ka mungur nj besim hyjnor q i msonte njerzit se ajo q po bnin ishte e gabuar dhe q i thrriste n paqe, drejtsi e qetsi. Pr shkak se njerzit e njihnin kt fe hyjnore, t paktn e dinin mir se ajo q po bnin kur prdornin dhunn, ishte e gabuar, por qysh prej shekullit XIX, Darvinizmi tregoi q lufta pr prfitim dhe padrejtsi e kishte nj far justifikimi shkencor dhe sipas tij q t gjitha kto ishin pjes e natyrs njerzore. Ai tregoi q njeriu trashgonte prirje pr vepra mizore e agresivitet nga paraardhsit e tij dhe se, ashtu si mbijetonte kafsha m e fort e m agresive, t njjtat ligje vlenin edhe pr njeriun. Nn ndikimin e ktij arsyetimi, luftrat, vuajtjet dhe masakrat filluan t shtrihen n nj pjes t madhe t bots.

Darvinizmi prkrahte dhe nxiste t gjitha ato lvizje q sillnin dhimbje, gjak dhe shtypje n bot. Ai tregoi se ato jan t arsyeshme dhe t justifikueshme dhe i mbshteti t gjitha zbatimet n praktik. Si rezultat i ksaj mbshtetjeje pseudoshkencore, t gjitha kto ideologji t rrezikshme u prforcuan m shum dhe u bn shkas q shekulli XX t quhej "epoka e vuajtjeve".

N librin e tij "Darvini, Marksi, Vagneri", profesori i historis, Zhak Barzy (Jacques Barzun), analizon shkaqet shkencore, sociologjike dhe kulturore t rnies s tmerrshme morale n botn moderne. Kto komente nga libri i Barzys jan mbreslnse po t nisemi nga ndikimi i Darvinizmit n bot:

N do vend evropian nga viti 1870 deri 1914 ekzistonte nj parti lufte q krkonte armatime, nj parti individualiste q krkonte konkurrenc t pamshirshme, nj parti imperialiste q krkonte t kishte dor t lir me popujt e prapambetur, nj parti socialiste q krkonte marrjen e pushtetit, si dhe nj parti raciste q krkonte t bheshin spastrime t brendshme kundr t huajve - q t gjitha, kur thirrjet pr ndihm drejtuar lakmis dhe lavdis dshtuan, ose edhe m par, thirrn pr ndihm Spenserin dhe Darvinin, d.m.th mishrimin e shkencs Raca ishte biologjike, ishte sociologjike, ishte darviniste.6

N shekullin XIX, kur Darvini doli me pretendimin se gjallesat nuk ishin krijuar, se ato ishin shfaqur rastsisht dhe se njeriu kishte nj paraardhs t prbashkt me kafsht dhe ishte organizmi m i zhvilluar si rezultat i rastsis, shumica e njerzve as q mund ta imagjinonin se cilat do ishin pasojat e ktij pretendimi, por n shekullin XX rezultati prfundimtar i pretendimit ishte prjetuar n mnyr t tmerrshme. Ata q e shihnin njeriun si kafsh t zhvilluar, nuk ngurronin t shtypnin t vegjlit, t gjenin nj mnyr pr t zhdukur t smurt e t dobtit dhe t kryenin masakra pr t hequr qafe racat q ata i shihnin si t ndryshme dhe inferiore. E gjitha kjo ndodhte pr arsye se teoria e tyre, nn maskn e shkencs, predikonte se ky ishte "ligji i natyrs". Fatkeqsit e Darvinizmi nisn n kt mnyr e u prhapn me shpejtsi n t gjith botn. N shekullin XIX, deri para se materializmi dhe ateizmi t fuqizoheshin nprmjet prkrahjes s Darvinizmit, pjesa m e madhe e njerzve besonte se Zoti i krijoi t gjitha gjallesat dhe se njeriu, ndryshe nga qeniet e tjera t gjalla, zotronte mendjen q e dallonte prej tyre. Pavarsisht nga raca apo populli, njerzit konsideroheshin si shrbtor t krijuar prej Zotit. Mungesa e fes, gjithsesi, e shkaktuar dhe e prforcuar nga Darvinizmi, bri t lindin grupe shoqrore me nj kndvshtrim konkurrues dhe t pamshirshm pr botn, q nuk i jepnin kurrfar rndsie moralit dhe q i shihnin njerzit si kafsh t zhvilluara. Njerzit q mohonin se kishin ndonj prgjegjsi para Zotit bn t lindte nj kultur ku do lloj egoizmi justifikohej. Prej ksaj kulture lindn shum "izma" (fjalt q mbarojn me izm, p.sh. Darvinizm, kapitalizm etj.) dhe secili prej tyre u kthye n fatkeqsi, me plot kuptimin e fjals, pr njerzimin. N faqet q vijojn, do t shqyrtojm ideologjit n fjal, lidhjen e ngusht midis ktyre ideologjive dhe Darvinizmit, si dhe fatkeqsit q kjo lidhje i shkaktoi njerzimit.